img
[ Новые сообщения · Участники · Правила форума · Поиск · RSS ]
  • Страница 1 из 1
  • 1
Forum » EV HEYVANLARI HAQDA FORUM » Göyərçinlər » Göyərçinlərin genetikası və seleksiyası (Göyərçin genetikası və yeni cinslərin alınması qaydaları)
Göyərçinlərin genetikası və seleksiyası
DoctorCriminalДата: Суббота, 30.07.2016, 10:59 | Сообщение # 1
Warrior of Fireland
Группа: Администраторы
Сообщений: 30
Репутация: 32767
Статус: Offline

Göyərçinlərin genetikası və seleksiyası
Bu gün təcrübəli quşbazlar və göyərçin saxlayanlar saxladıqları müəyyən cinsə aid göyərçinlərin adi qaydada saxlanılıb artırılması ilə kifayətlənmirlər. Müxtəlif cinsə aid göyərçinləri cütləşdirməklə daha yaxşı keyfiyyətlərə malik göyərçin cinslərini əldə etməyə çalışırlar. Bu işlərin əsasında isə irsiyyət qanunlarına tabe olan genetika dayanır. Yeni və həvəskar quşbazlar bir çox hallarda daha üstün xüsusiyyətlər vəya yeni növləri almaq istəsələrdə bu onlarda alınmır. Əksinə mövcud təmizqanlı növləri başqaları ilə çarpazlaşdıraraq arzuolunmaz nəticələrlə rastlaşırlar. Belə ki, hal hazırda 60 a yaxın göyərçin növü nadir sayılacaq qədər azalıb, 10 a yaxın növ isə itirilmək üzərədir. Odur ki, hər bir halda daha təcrübəli quşbazlarla məsləhətləşərək bu addımı atmağı məsləhət görürəm. Bu məqalədə öz biliklərimi sizlərlə paylaşaraq yardımçı olmaq istədim.

İrsiyyət nədir ?
İrsiyyət - orqanizmin valideynlərindən alınan və nəsildən-nəslə keçə biləcək təbii xassələrinin məcmusudur. Genetika orqanizmin dəyişkənlik və irsilik xüsusiyyətlərini öyrənən elmdir. İrsi əlamətlərin nəsildən nəsilə keçməsi hüceyrə səviyyəsində gedən müəyyən proseslərin köməyi ilə həyata keçirilir. Hüceyrələr somatik (bədən orqanlarını yaradanlar) və cinsi (artıma xidmət edən) olmaqla iki yerə bölünür. Hüceyrənin mühüm hissəsi sitoplazma ilə birlikdə bütün əsas bioloji proseslərdə istirak edən nüvədir. Hüceyrə bölünmə yolu ilə çoxalır. Bölünmə zamanı hüceyrə nüvəsində irsi faktorları özündə daşıyan genlərin daşıyıcısı olan xromosomların bölünməsi gedir. Gen özündə DNK molekulunun bir hissəsi olub genetik informasiya vahididir. Eyni genin müxtəlif formaları allel genlər adlandırılır. Hər bir gen bir və ya çoxlu müxtəlif formalı allellər formasında mövcud ola bilər. Əgər hər biri müxtəlif fenotipik əlamətlər verən eyni genə aid qrup vəya seriya rastlaşırsa bu halda söhbət təkrarlanan allelikdən gedir. Yeni allel sıra genlər əvvəlki genlərin mutasiyası nəticəsində yaranır.

Xromosomda genlər sapdakı muncuqlar kimi düzülür. Xromosomda konkret genin yerləşdiyi yer, sahə lokus adlanır. Hüceyrə genləri unumilikdə genotip adlanır. Fenotip isə umumi genotipin vəya konkret hansısa genin əlamətlərinin xarici təzahürüdür. Biz hansısa konkret əlaməti izləyiriksə dedikdə bu umumi fenotipin yox sadəcə konkret bizə maraqlı olan genlərin fenotipdəki təzahürlərini nəzərdə tuturuq. Həmçinin fenotopin formalaşmasında genlərlə bərabər ətraf mühütün də təsirlərinin rolu çox böyükdür. Qısa formada desək Fenotip = Genotip + ətraf mühit.

Yuxarıda vurğuladım ki, hüceyrələr iki cür olur. Somatik və cinsi. Cinsi hüceyrələrə qametlər deyilir. Somatik hüceyrələrdə xoromosom dəsti ikili olub diploid adlanır. Cinsi hüceyrələrdə isə xromosom dəsti tək olub aploid adlanır. Bu dəst məhz cinsi hüceyrələrin artması olan meyoz bölünmə zamanı yaranır. Qeyri cinsi hüceyrələrin xromosomları autosom adlanır. Cinsi hüceyrələrdə isə heteroxromosomlar adlanır. Dişi göyərçinlərdə heteroxromosomlar müxtəlif formada olub XX adlanır. Erkək göyərçinlərdə isə onlar eyni formada olub XY adlanırlar. Cinsi hüceyrələrdə meyoz bölünmə nəticəsində bunlardan yalnız biri X və ya Y olur. Mayalanma baş verdikdə isə bunlar birləşib tam xromosom dəstini bərpa edir (XX vəya XY). Həb bir növ orqanizm üçün xromosom sayı eyni olur və dəyişiklik baş verərkən patalogiya nəsildən nəsilə ötürülür. Göyərçinlərdə 80 xromosom olur.




İrsiyyətin öyrənilmə üsulları.

İrsiyyətin öyrənilməsinin əsas metodu cütləşdirmək və hibrid almaqdır. Cütləşmə nəticəsində alınan göyərçinlər hibrid adlanır. Hibrid almaqla biz valideyn və bala quşların oxşar və fərqli cəhətlərini dəqiqləşdiririk. Əgər konkret genin allelleri eynidirsə bu zaman homoziqot, fərqlidirsə heteroziqot genler adlanır. Allel gen cütləşmə zamanı digər gen üstündə üstünlük qazanırsa ona dominant, zəif gen isə resessiv adlanır. Əgər cütləşmə nəticəsində alınmış hibrid valideynlərdən hansısa birinə tam oxşamırsa və ya hər birindən təxminən bərabər xususiyyət götürübsə buna qeyri tam dominantlıq deyilir.

Dominant genlər latın əlifbasının böyük, resessiv genlər isə kiçik hərflərlə işarələnir.

Cütləşmə və hibrid alma hərfi formada belə işarələnir:

P |АА х aa

F1| Аa

Burada А - dominant olan əlamət, а - resessiv əlamət, P - valideyn nəsil, F1 - birinci hibrid nəsli. Əgər birinci nəsil hibridləri öz aralarında cütləşdirsək ikinci nəsil hibridlər, onları cütləşdirsək üçüncu nəsil hibridlər alınacaq ve bu belə davam edəcək.

Eyni və allel genləri olan quşlar homoziqot (məsələn AA), müxtəlik genlərə malik quşlar isə heteroziqot (məsələn Aa) adlanırlar. Bunları həmdə təmizqanlı vəya təmiz qanlı olmayan adlandırırlar. Lakin bu terminlər köhnəlmişlər. Bu terminlər irsiyyətin məhz qanla ötürüldüyü düşünülən zaman yaranmışdı və indi yalnız ümumişlək söz kimi istifadə edilir.

Valideynlərindən bir əlamətə görə fərqnələn hibridlər monohibridlər, iki əlamətə görə seçilənlərə dihibridlər, 3 əlamətə trihibridlər və daha çox əlamətə görə seçilənlərə polihibridlər adlanır.
Əgər birinci nəsil hibridi valideynlərin biri ilə cütləşdirsək buna əks çütləşmə adlanır və yoxlama üsulu sayılır. Bu cütləşmədən alınan quşlar B1 ilə işarələnir.
Çarpaz cütləşmə - Bəzən cütləşmələr qanuna uyğun getmir.
Məsələn: Ağ gözlü erkəklərlə qırmızıgöz dişiləri çarpazlaşdıranda bütün birinci nəsil balaların gözü qırmızı olur. Qırmızı gen dominantlıq edir. Birinci nəsil hibridləri öz aralarında cütləşdirəndə isə 1:3 nisbətdə ayrılma baş verir. Bütün ikinci nəsil hibrid dişilər qırmızıgöz, erkəklərin isə yarısı qırmızı, yarısı ağgözlü olur.
Dəgər halda: Ağ gözlü dişilərlə qırmızıgöz erkəkləri cütləşdirəndə birinci nəsil hibridlərdə rəng ayrılması 1:2 ya olur və dişilərin hamısı qırmızıgöz, erkəklər isə ağgözlü olur.

Buradan görünür ki, qırmızı rəng dominantdır və X xromosomda yerləşir.
Genin və genotipin bir vəya bir neçə əlamətə görə irsi dəyişməsi mutasıya, ətraf mühitin təsiri ilə hər hansı əlamət və fenotipin (xarici görünüş) qeyri - irsi dəyişməsi isə modifikasıya adlanır. Buna misal olaraq soyuğun və qidalanmanın təsirini göstərmək olar. Bəzi növ göyərçinlərdə soyuq havada qoparılmış tüklərin yerində fərqli (daha tünd) rəngli tüklər yaranacaq və növbəti tük dəyişmədə öz normal rənginə qayıdacaq.

Ümumiyyətlə bütün bu dediklərimiz mendelin irsiyyət qanunları ilə sübut olunur.



Hibridlərdə valideynlərindən birinin əlamətinin üzə çıxmasını dominantlıq halı adlandırmışdır.

«Allel genli, müxtəlif əlamətli fərdlərin çarpazlaşdırılmasından alınan birinci nəsil hibridlərin fenotipi dominant əlamətlərlə xarakterizə olunaraq, genotip baxımından heteroziqotdurlar.»
Mendelin bu qanunu «Dominantlıq qanunu» kimi də tanınır.


Dominantlıq halı
Qırmızı-çəhrayı çiçəkli və ağ çiçəkli noxud bitkisini bir-biriləri ilə çarpazlaşdırarkən Mendel görür ki, sonrakı nəsil noxud bitkisinin çiçəkləri qırmızı-çəhrayı rəngdə olub arasında bir dənə də olsun ağ çiçəkli noxud bitkisinə rast gəlinməmişdir. O, digər əlamətləri seçərək təcrübəni dəfələrlə təkrar etmiş: sarı noxud yaşıl noxudla carpazlaşdırıldıqda sonrakı nəsil toxumları sarı rəngli, hamar və qırışıq noxudlar çarpazlaşdırıldıqdan alınan nəsil toxumları hamar, hündürboylu və alçaqboylu noxud bitkilərinin çarpazlaşmasından alınan nəsil isə hündürboylu olmuşdur. Bu nəticələrə əsaslanaraq Mendel belə qərara gəlir ki, birinci nəsil hibridləri nəzərdə tutulmuş əlamət üzrə oxşardırlar. Valideynlərin birindən alınmış bu əlamət qüvvətlidir — dominantdır və alternativ zəif — resessiv əlaməti üstələmiş olur.Yarımdominantlıq və kodominantlıq
Bəzi rəqib və ya əks əlamətlər özlərini tam deyil yarımçıq büruzə verirlər. Buna yarımdominantlıq deyilir. Məsələn, lat. Linaria bitkisinin qırmızımtılçəhrayı çiçəklisini ağ çiçəkli ilə çarpazlaşdırdıqda birinci nəsil hibridləri ağımtılçəhrayı rəngli çiçəklərə malik olurlar. Andaluziya qara rəngli toyuğunu ağ rənglisi ilə çarpazlaşdırdıqda birinci nəsil fərdləri boz rəngli olurlar. Yarımdominant heteroziqotlar resessiv və dominant homoziqotlar arası ortaq əlamətlərə malik olurlar. Yarımdominantlıqdan fərqli olaraq kodominantlıq zamanı heteroziqot əlamətlər eyni dərəcəli (qarışıq) olur. Kodominantlığa tipik nümunə kimi insanın qan qrupunun irsən ötürülməsini göstərmək olar. Insanda qan qrupunun əlamətlərini daşıyan A və B genləri dominant, 0 isə ressesivdir. Bu sistemə əsasən 00 I, AA və A0 II, BB və B0 III, AB isə IV qan qrupunu müəyyən edir. Bütün AA (I qrup) və BB (III qrup) genotiplərindən törənən insanlar AB (IV qrup) genotiplidirlər. Onların fenotipləri valideyin fenotipləri arasında aralıq təşkil etmir, çünki eritrositlərin səthində hər iki A və B aqlütinogeni mövcuddur. Yarımdominantlıq və kodominantlıq halları Mendel qanununu bir qədər dəyişmiş olur:

«Allel genli, müxtəlif əlamətli fərdlərin çarpazlaşdırılmasından alınan birinci nəsil hibridləri bu hallarda: dominantlıq halında dominant əlamətlə və ya kodominantlıq halında isə qarışıq (aralıq) əlamətlə oxşardırlar.»
Əlamətlərin parçalanması qanunu və ya Mendelin II qanunu

«Monohibrid çarpazlaşma zamanı alınmış ikinci nəsil hibridləri arasında fenotip əlamətlər 3:1 nisbətində: 3/4 dominant, 1/4 resessiv olmaqla parçalanır.»

İki təmiz ya allel fərdin çarpazlaşmasına monohibrid çarpazlaşma deyilir. heteroziqot fərdlərin çarpazlaşmasından törənən fərdlərin bir hissəsi dominant, digər hissəsi isə resessiv əlamətlərin daşıyıcısıdırlar. Resessiv əlamətlər birinci nəsil hibridlərində itməyərək, gizlin qalaraq ikinci nəsil hibridlərində üzə çıxırlar. Əlamətlərin parçalanması fenotip üzrə 3:1 nisbətində və genotip üzrə 1:2:1 nisbətində olması aşağıdakı şəraitdən aslıdır:

Çoxsaylı çarpazlaşdırma öyrənildikdə
A və a allel tərkibli qametlər bərabər saylı və eyni həyat qabiliyyətli olduqda
Müxtəlif allelli qametlər bir-biriləri ilə eyni ehtimalda qarışırlar.
Müxtəlif genotipli ziqotlar bərabər həyat qabiliyyətlidirlər.
İrsiyyət qanununa görə
Hər bir diploid fərd ya orqanizm əlamətə cavabdeh genin bir cüt allelinə malikdir; bunlardan biri ata, digəri isə anadan götürülmüş olur.
İrsi faktorlar nəsildən-nəsilə cinsiyyət hüceyrələri vasitəsi ilə ötürülür. Qamet formalaşdıqda, hər birinə ancaq hər cütdən bir allel düşmüş olur. (O qamet təmiz sayılır ki, ikinci allelə malik olmur.)



Təcrübəli quşbazların praktik müşahidələri nəticəsində bəzi dominant əlamətlər nəzərə carpır.

1. Bədən rənginə görə
Qırmızı rəngi qara, tünd göy, mavi üzərində üstünlük təşkil edir;
Qara rəngi boz, sarı, göy, mavi, fiolet üzərində hökm sürür
Göy rəng bənövşəyi rəngi üzərində üstünlük təşkil edir, amma boz - açıq tonlar üzərində;

2. Gözlərin rənginə görə
Ağ rəng qara üzərində, sarı ağ üzərində, narıncı və qırmızı ağ, gümüşü və mirvari üzərində dominantlıq edir

P.S. Məqalədə rast gəldiyiniz səflər və təklifləriniz barədə yazmağı unutmayın.
 
Ayaz_PashayevДата: Суббота, 20.08.2016, 23:21 | Сообщение # 2
Рядовой
Группа: Пользователи
Сообщений: 1
Репутация: 20
Статус: Offline
Maraqlidi. Orta mektebi yadima saldi ) Heyf vaxtinda yaxshi oxumamisham ) Biraz cetin geldi. cool
 
DoctorCriminalДата: Воскресенье, 21.08.2016, 01:14 | Сообщение # 3
Warrior of Fireland
Группа: Администраторы
Сообщений: 30
Репутация: 32767
Статус: Offline
Цитата Ayaz_Pashayev ()
Maraqlidi. Orta mektebi yadima saldi ) Heyf vaxtinda yaxshi oxumamisham ) Biraz cetin geldi.


Ne cetinliyin olsa buyur elaqe saxla izah edim. 050/055/070 380 03 75
 
Forum » EV HEYVANLARI HAQDA FORUM » Göyərçinlər » Göyərçinlərin genetikası və seleksiyası (Göyərçin genetikası və yeni cinslərin alınması qaydaları)
  • Страница 1 из 1
  • 1
Поиск: